سعدي مشروعيت حكومت را به مردم ارجاع مي‌دهد

تاریخ انتشار : ۳۰ بهمن ماه ۱۳۹۲

رئيس مركز سعدي‌شناسي در نشست تخصصي همایش آموزگار ادب گفت: سعدي مشروعيت حكومت را با تمام ساختارهاي استبدادي و شباني آن روزگار ايران به مردم ارجاع مي‌دهد.
كوروش كمالي‌سروستاني، با ارايه مقاله‌اي با عنوان معنا‌گرايي در بوستان، تاكيد كرد: فقه و حكمت سياسي بر اساس قرآن و سنت در جرگه الهيات سياسي و اندرزنامه‌ها و تاريخ‌نامه‌ها در جرگه ادبيات سياسي قرار مي‌گيرند و عرفان سياسي نيز كليد پيوند و نگاهي تساهلي بر اين دو منبع است.
 
اعتدال گرایی؛ ویژگی  مکتب شیراز
كمالي گفت: بوستان یا سعدی‌نامه، شاعرانه‌ترین مثنوی حکمی-اخلاقی در ادب فارسی است. که در سال 655 هجری قمری در 4011 بیت در بحر متقارب هم وزن شاهنامه فردوسی سروده شده است. با آن که سعدی "گلستان" را خود نام نهاده است اما به نام این مثنوی که از آن با تعبیر "نام‌بُردار گنج" و "کاخ" یاد می‌کند اشاره‌ای نکرده است. حکایت‌های بوستان ظاهری ساده و بیانی هنرمندانه دارد و آکنده از صنایع بدیعی و شگردهای هنری است. استواری لفظ و روانی معنا از دیگر ویژگی‌های بوستان است. بوستان را جلوه‌گاه حکمت عملی و اخلاقی می‌دانند و آن را تصویری از مدینه فاضله یا آرمان شهر سعدی می‌‌شمارند که در آن جهان و انسان چنان که باید باشد نه چنان که هست، وصف شده است. اما با توجه به 65 بیت آغازین بوستان وباب سوم آن که "در عشق و مستی و شور" و نیز برخی ابیات پراکنده در دیگر باب جلوه‌های ناب از حکمت نظری نیز در این اثر دیده می‌شود.
وي با تاكيد براينكه در اين سخنراني تنها از منظر معناشناسی به دو نمونه شاخص حکمت نظری و حکمت عملی در مقدمه بوستان و باب اول آن که "در عدل و تدبیر و رأی" است مي‌پردازد، معناشناسی را دانش بررسی و مطالعه معانی در زبان، تعريف و اضافه كرد: در شعر معناگرا، عنصر معنایی بر عنصر لفظی غلبه دارد. معنا فدای لفظ نمی‌شود و روانی و استواری، بر تکلف برتری می‌یابد.
كمالي با يادآور اينكه برخی بر این باورند که ادبیات کلاسیک ایران را می‌توان بر اساس مکتب‌شناسی بومی به دو بخش تقسیم کرد، "مکتب معناگرایی" را داراي چند شاخه و اين شاخه‌ها را شامل "معناگرایی ملی" که اوج آن فردوسی است،‌ "معناگرایی عرفانی" که اوج آن مولانا است، "معناگرایی مذهبی" که اوج آن ناصرخسرو است، "معناگرایی اعتراضی" که اوج آن خیام است و "معناگرایی اخلاقی" که اوج آن سعدی است، بيان كرد.
اين سعدي‌پژوه خاطرنشان كرد: در مقابل اين مكتب "مکتب صورت‌گرایی" قرار دارد كه آن هم سه شاخه دارد: "صورت‌گرايي خراساني" كه نماينده آن عنصري و منوچهري هستند‏ "صورت‌گرايي آذربايجاني" كه نماينده آن نظامي و خاقاني هستند و "صورت‌گرايي هندي" كه نمايندگان برجسته آن صائب و بيدل هستند.
كمالي تاكيد كرد: با كمي تسامح مي‌توان به اين بخش‌بندي "مكتب اعتدال‌گرايي" نيز افزود كه در واقع جمع بين صورت و متن را به خوبي سامان داده‌اند و آن را مي‌توان از ويژگي‌هاي "مكتب شيراز" دانست كه سعدي شيرازه بند و حافظ اوج آن است. نكته جالب توجه در اين ميان آنكه شاعران معناگرا دغدغه مردم و كشور را بيشتر از صورت‌گرايان داشته‌اند. به‌گونه‌اي كه اوج كار صورت‌گراياني در دولت‌هاي غيرايراني نظير غزنويان، سلجوقيان و بابريان هند بوده است.
اين استاد دانشگاه گفت: سعدي در 65بيت اول مقدمه بوستان از منظر خود به توصيف خداوند مي‌پردازد. او دلباخته پروردگار است و سر به ستايش و پرستش خدايي مي‌سايد كه قرآن كريم او را توصيف كرده است. ذاتي يكتا و بي‌همتا، ازلي و ابدي، از همه عيبي منزه و از هر عيبي مبري. مهربان. با صفات جماليه و جلاليه و سعدي راوي صفت‌هاي جماليه كه مملو از لطف و عطوفت و رحمت است.
كمالي با اشاره به ابياتي از بوستان، وليكن خداوند بالا و پست / به عصيان در رِزق بركس نبست / اديم زمين، سفره عام اوست / براين خوان يغما چه دشمن چه دوست و ابياتي ديگر، خاطرنشان كرد: خداوند سعدي بخشنده،‏ دستگير،‏ خطابخش، پوزش‌پذير، عزيز، شفيق و رفيق است. تمام صفاتي كه سعدي به خداوند در منظومه الاهيات سياسي خويش مي‌دهد به قصد نزديكي به مردم به خداوند به عنوان يك الگوي مطلق و به قصد اصلاح اجتماعي است. به باور سعدي خداوند الگوي شاه است و شاه بايد از صفات او تقليد كند و خود را به صفات او بيارايد.
رئيس مركز سعدي‌شناسي گفت: "سعدي به لحاظ نوشتار سياسي در اندرزنامه‌ها و اخلاق سياسي دو سبك متفاوت دارد. سبك اول كه مبتني بر واقع‌گرايي است در گلستان ديده مي‌شود. او استبداد، جنگ، رضايت، تقدير و عرصه رام نشده و وحشي و بدوي سياست ايران را در گلستان خويش ترسيم مي‌كند. در گلستان پادشاه با اشارت جان انسان‌ها را مي‌گيرد. و سعدي در باب نزديكي به قدرت و اندرزدادن به پادشاه مي‌گويد "نصيحت پادشاهان كردن كسي را مسلم بود كه بيم سر ندارد و يا اميد زر و ياد در جايي ديگر مي‌سرايد: خلاف رأي سلطان رأي جستن / به خون خويش بايد دست شستن  / اگر خود روز را گويد شبست اين /  به بايد گفتن انك ماه و پروين
كمالي ادامه داد: سبك دوم اندرزنامه‌هاي عرفاني سعدي، گونه‌اي آرمان‌گرايي و ترسيم سازه‌هاي معناگرا در حكومت است كه در بوستان سعدي به نظم آمده است. بوستان سعدي به لحاظ چينش سامانه قدرت در ادبيات سياسي دنيا در آن روزگار كم‌نظير است. "اندرزهاي عرفاني سعدي نه مثل خواجه نظام‌الملك دغدغه قدرت حاكمه را دارد و نه چون ماكياول دغدغه وحدت ملي كشور‏، بلكه او مصلحت و خرد را براي مردم و در جهت رام كردن قدرت قبيله‌اي به كار مي‌برد."

 بوستان؛ تبلور انديشه‌هاي خردگرايانه طبقه متوسط
 
اين استاد دانشگاه خاطرنشان كرد: در يك تقسيم‌بندي كلي مي‌توان ميراث انديشه سياسي ايران را در آن روزگاران در دو منبع اصلي ديد. يكي الاهيات كه منشاء اسلامي و ادبيات كه منشاء ايراني دارد. فقه و حكمت سياسي بر اساس قرآن و سنت در جرگه الهيات سياسي و اندرزنامه‌ها و تاريخ‌نامه‌ها در جرگه ادبيات سياسي قرار مي‌گيرند. و عرفان سياسي نيز كليد پيوند و نگاهي تساهلي بر اين دو منبع است.
 
كمالي گفت: سعدي با روشن‌بيني خردورزانه در بوستان و گلستان روايتي از مشروعيت حكومت باز مي‌گويد كه در آن روزگار در ادبيات سياسي ايران و جهان كمتر ديده شده است. سعدي مشروعيت حكومت را با تمام ساختارهاي استبدادي و شباني آن روزگار ايران به مردم ارجاع مي‌دهد.
كمالي بوستان سعدي را تبلور انديشه‌هاي خردگرايانه طبقه متوسط آن روزگار دانست كه غايتش رام كردن قدرت وحشي به نفع مردم است با اشاره به برخي اندرزهاي سعدي به پادشاهان، گفت: سعدي در الاهيات سياسي خود معتقد به شريعت و طريقت راستين است و از زهد دروغين و ريا بيزار؛‌ "طريقت بجز خدمت خلق نيست / به تسبيح و سجاده و دلق نيست.
 
اين سعدي‌پژوه، شيخ اجل را روشن‌بيني خردگرا و شاعري مصلح و هوشمند برشمرد كه اين توان و تأثير خود را از طمع گسستن به قدرت و ثروت به دست آورده است، و گفت: تحليل معنايي و محتوايي بوستان نشان مي‌دهد كه عقلانيت سياسي منحصر در الگوهاي غربي نيست. سعدي با آفرينش بوستان و گلستان نشان داد كه هسته‌هاي اصلي انديشه‌هاي تجددخواهانه در خردگرايان قرن هفتم وجود داشته است و با توجه به ويژگي‌هاي فرهنگي و انديشگي ايران زمين، تجدد ايران در گرو بازخواني دقيق و نقادانه متوني چون بوستان و گلستان است.
 
 

 





دسترسی‌ها
  زندگینامه
  رویداد
  سخنرانی
  گفت و گو
  مقاله
  کتاب‌
  عکس های شخصی
  درباره کوروش کمالی
  ارتباط با من
  آر اس اس